Tijdsaanduidingen
Hoe laat is het negende uur — en hoe zeker weten we dat?
De Bijbel klokt niet vanaf middernacht maar vanaf zonsopgang. De dag telt twaalf uren van zonsopgang tot
zonsondergang, en de nacht nog eens twaalf van zonsondergang tot zonsopgang. Het derde uur is dus ongeveer
negen uur 's ochtends, het zesde uur is de middag, en het negende uur is drie uur 's middags. Wie in de
leesinstellingen kiest voor moderne kloktijd krijgt die omrekening in de lopende tekst te zien.
Let op het woordje ongeveer: een Bijbels uur is geen zestig minuten, maar een twaalfde van de
daglengte van díe dag.
De uren van de dag
Geteld vanaf zonsopgang, dus het eerste uur begint omstreeks zes uur 's ochtends.
| Bijbels | Modern | Waar het voorkomt |
|---|
| het eerste uur | ± 7 uur 's ochtends | — |
| het tweede uur | ± 8 uur 's ochtends | — |
| het derde uur | ± 9 uur 's ochtends | Markus 15:25, Mattheüs 20:3, Handelingen 2:15 3× |
| het vierde uur | ± 10 uur 's ochtends | — |
| het vijfde uur | ± 11 uur 's ochtends | — |
| het zesde uur | ± 12 uur 's middags | Markus 15:33, Johannes 4:6, Johannes 19:14 7× |
| het zevende uur | ± 1 uur 's middags | Johannes 4:52 1× |
| het achtste uur | ± 2 uur 's middags | — |
| het negende uur | ± 3 uur 's middags | Markus 15:34, Mattheüs 27:46, Handelingen 3:1 9× |
| het tiende uur | ± 4 uur 's middags | Johannes 1:40 1× |
| het elfde uur | ± 5 uur 's middags | Mattheüs 20:6, Mattheüs 20:9 2× |
| het twaalfde uur | ± 6 uur 's avonds | — |
De uren van de nacht
Geteld vanaf zonsondergang, dus het eerste uur van de nacht begint omstreeks zes uur 's avonds. De tekst zegt er dan bij dat het om de nacht gaat: “het derde uur in de nacht”, “het zesde uur van de nacht”.
| Bijbels | Modern | Waar het voorkomt |
|---|
| het derde uur van de nacht | ± 9 uur 's avonds | Handelingen 23:23 1× |
| het zesde uur van de nacht | ± middernacht | 4 Baruch 1:11, 2:9, 3:1 3× |
| het negende uur van de nacht | ± 3 uur 's nachts | — |
| het twaalfde uur van de nacht | ± 6 uur 's ochtends | — |
Let op — een Bijbels uur is geen zestig minuten. Het is een twaalfde van de daglengte, en
die wisselt met het seizoen. Op de breedte van Jeruzalem (ongeveer 31,8° noorderbreedte) duurt de dag
midwinter iets meer dan tien uur en midzomer ruim veertien. Een uur loopt daarmee van ongeveer
vijftig minuten in december tot ruim zeventig in juni. Ook zonsopgang zelf schuift met het seizoen:
“het eerste uur begint om zes uur” klopt op de equinox, en daaromheen scheelt het al gauw een half uur.
Om die reden rekent deze site alleen in hele uren, en staat er altijd ongeveer of
omstreeks bij. Wie een preciezere tijd nodig heeft, moet bij de Bijbelse tekst zelf blijven.
De nachtwaken
De nacht werd niet in uren maar in wachtdiensten geteld. Het Oude Testament kent er drie, het Nieuwe volgt de Romeinse indeling in vier. De Bijbel zegt dat allebei zelf: Richteren 7:19 noemt een middelste nachtwaak — dat kan alleen bij een oneven aantal — en Mattheüs 14:25 een vierde wake.
| Wake | Oude Testament (drie) | Nieuwe Testament (vier) |
|---|
| eerste | 18–22 uur | 18–21 uur |
| tweede | 22–2 uur (de middelste) | 21–24 uur |
| derde | 2–6 uur (de morgenwake) | 0–3 uur |
| vierde | — | 3–6 uur |
| Benaming | Vindplaatsen |
|---|
| de morgenwake | Exodus 14:24, 1 Samuel 11:11 en Judith 12:5 |
| de middelste nachtwaak | Richteren 7:19 |
| de tweede wake | Lukas 12:38 |
| de derde wake | Lukas 12:38 |
| de vierde wake | Mattheüs 14:25 en Markus 6:48 |
| nachtwaken algemeen | Alle overige plaatsen waar een nachtwake wordt genoemd |
Andere tijdsaanduidingen
| Uitdrukking | Modern | Toelichting |
|---|
| tussen (de) twee avonden | ± 3 uur 's middags tot zonsondergang | Het tijdstip waarop het paaslam en het dagelijkse avondoffer geslacht werden. Omstreden; zie hieronder. 11× |
| het avondoffer | ± 3 uur 's middags | Geen kloktijd maar een offer, en daarom blijft dat woord in de tekst staan; de omrekening staat alleen in de toelichting. Handelingen 3:1 noemt hetzelfde moment “het uur van het gebed, het negende uur”. 5× |
| het hanengekraai | middernacht tot ± 3 uur | De derde Romeinse nachtwake. Ook hier blijft het woord staan — het beeld is meer waard dan de klok. 1× |
| de morgenstond | — | Niet omgerekend: dit is gewoon Nederlands en betekent nog steeds wat het betekent. Hetzelfde geldt voor middernacht, dageraad en schemering. |
Wanneer zijn “de twee avonden”? Hierover lopen de meningen al tweeduizend jaar uiteen. De
kanttekening van de Statenvertaling bij Exodus 12:6 leest het als de tijd tussen het negende uur en de
ondergang van de zon — dus ongeveer drie tot zes uur 's middags — en dat is de lezing die deze site volgt.
De Samaritanen en de Karaïeten leggen het venster juist ná zonsondergang, tussen het verdwijnen van de zon
en het vallen van de duisternis. Het verschil is niet academisch: het bepaalt op welk moment het paaslam
geslacht werd.
Rekent Johannes anders? Er is een oud meningsverschil of het evangelie naar Johannes de
uren telt vanaf zonsopgang, zoals de andere evangeliën, of vanaf middernacht volgens Romeinse burgertijd.
Het scheelt zes uur, en het raakt vooral Johannes 19:14, waar het zesde uur samenvalt met de veroordeling
van Jezus — terwijl Markus 15:25 zegt dat Hij op het derde uur gekruisigd werd. Deze site telt overal
vanaf zonsopgang, ook bij Johannes. Wie de Romeinse lezing volgt, moet bij Johannes zes uur aftrekken.
Wat de leesoptie precies doet
De optie Tijdsaanduidingen → Moderne kloktijd staat in de leesinstellingen, naast de omrekening van
maten en gewichten. Ze raakt 52 verzen. De vertaalde tekst zelf verandert
niet: de omrekening wordt bij het weergeven berekend, en de oorspronkelijke woorden staan onder de muis of
bij lang indrukken in beeld. Zet de optie terug op Bijbels en er staat weer wat er staat.
| Wat wél | Wat niet |
|---|
| Een rangtelwoord met uur: “het negende uur”, “ongeveer het zesde uur”, “tegen het derde uur in de nacht”. |
Een uur zonder rangtelwoord. “Zijn uur was nog niet gekomen”, “het laatste uur”, “niet één uur waken”, “twaalf uren in de dag” — dat zijn geen kloktijden en die blijven staan. |
| Een nachtwake met rangtelwoord, plus de morgenwake en de middelste nachtwaak. |
Een nachtwake zonder rangtelwoord (“als een nachtwaak”, Psalm 90:4). Die krijgt alleen een toelichting. |
| De vaste uitdrukking “tussen (de) twee avonden”. |
Woorden die vandaag nog gewoon Nederlands zijn: middernacht, morgenstond, dageraad, schemering, middag. |
| Johannes 4:52, waar de Open Vertaling “om zeven uur” heeft staan voor het zevende uur — precies het geval waarin een moderne lezer de klok verkeerd leest. |
De kanttekeningen en de historische kolommen (SV 1637, SV 1888). Die blijven altijd onaangeroerd. |
Waar komen deze tijden vandaan?
| Gegeven | Waarop gebaseerd |
|---|
| twaalf uren in de dag | De Bijbeltekst zelf. Johannes 11:9: “Zijn er niet twaalf uren in de dag?” Handelingen 2:15 spreekt van “het derde uur van de dag”, Handelingen 23:23 van “het derde uur in de nacht”; de dag en de nacht worden dus apart geteld. |
| de dag begint bij zonsopgang | De gelijkenis van Mattheüs 20. De heer huurt arbeiders in de vroege morgen, op het derde, zesde, negende en elfde uur, en aan het einde van de dag wordt uitbetaald — een werkdag die bij zonsopgang begint en op het twaalfde uur eindigt. |
| drie of vier nachtwaken | De Bijbeltekst zelf. Richteren 7:19 noemt de middelste nachtwaak (drie waken), Mattheüs 14:25 de vierde wake (vier waken). Markus 13:35 noemt de vier Romeinse waken bij naam. |
| het avondoffer ≈ het negende uur | Handelingen 3:1, dat “het uur van het gebed” gelijkstelt aan “het negende uur”. Daniël 9:21 en Ezra 9:4-5 gebruiken het avondoffer op dezelfde manier als tijdsaanduiding. |
| tussen twee avonden ≈ 15 uur tot zonsondergang | De kanttekening bij Exodus 12:6, die het uitlegt als “tussen ons derde uur na de middag, en de ondergang van de zon”. Andere overleveringen lezen het anders; zie hierboven. |
| Johannes 4:52 = één uur 's middags | De kanttekening bij dat vers: “omtrent een uur na de middag”. De grondtekst heeft het zevende uur; de Open Vertaling schrijft dat als “om zeven uur”, wat een moderne lezer zonder deze optie op de verkeerde helft van de dag zet. |
| de lengte van een uur | Berekend uit de breedtegraad van Jeruzalem (31,8° NB): een daglengte van ongeveer 10 uur midwinter tot ruim 14 uur midzomer, gedeeld door twaalf. |
Geen enkele opgave is exact; het gaat om ordes van grootte, en de omrekening is bewust grof gehouden.
De genoemde aantallen zijn de werkelijke voorkomens in de tekst van de Open Vertaling, geteld in de
brondata. Zie ook maten, gewichten en munten
en verantwoording & bronnen.