Grondteksten van Gods Woord

tekstgeschiedenis & handschriften per boek

Gods Woord is door God ingegeven, maar door mensenhanden bewaard en doorgegeven. Deze pagina geeft per boek de oorspronkelijke taal, het oudste bekende handschrift, een schatting van het aantal tekstgetuigen, en links naar de belangrijkste handschriften die online zijn te raadplegen. De gegevens zijn een samenvatting; voor exacte aantallen en datering raadplege men de wetenschappelijke literatuur (NA28, BHS/BHQ, ECM, Liste van Aland).

Bronvermelding interlineaire grondtekst. De woord-voor-woord Griekse grondtekst bij de apocriefen (Septuaginta, met Strong's-nummers) is afgeleid van LXX-Rahlfs-1935 (© Eliran Wong), gebaseerd op de CCAT/CATSS LXX-morfologie (Univ. of Pennsylvania) — gebruikt onder CC BY-NC-SA 4.0 (niet-commercieel, naamsvermelding, gelijk delen). De Ge'ez-grondtekst bij de Ethiopische boeken komt uit Beta maṣāḥǝft (CC BY-SA 4.0). De Latijnse grondtekst bij 4 Ezra (dat niet in het Grieks bewaard is) komt uit de Clementijnse Vulgaat (publiek domein). Deze worden slechts per uitlijnbaar hoofdstuk getoond; overige verzen tonen geen grondtekst. De woord-voor-woord Nederlandse betekenissen bij de Latijnse (4 Ezra) en Ge'ez-grondtekst (zichtbaar door op een woord te klikken) zijn met AI-hulp samengesteld; bij het Ge'ez zijn alleen de frequentere woorden voorzien en is bij twijfel geen betekenis gegeven.

1. Inleiding: wat zijn grondteksten?

Onder grondtekst verstaan we de oorspronkelijke taal waarin een boek van Gods Woord werd geschreven: Hebreeuws en (gedeeltelijk) Aramees voor het Oude Testament, Koinè-Grieks voor het Nieuwe Testament. De originele autografen (de eerste handschriften van Mozes, Jesaja, Paulus enzovoort) zijn niet bewaard gebleven. Wat we wél hebben zijn duizenden afschriften (handschriften, papyri, perkamenten codices) waaruit tekstcritici de oorspronkelijke tekst kunnen reconstrueren.

Voor het OT werken we met de Masoretische Tekst (MT), bewaard door joodse schriftgeleerden (Masoreten) tot in zijn perfecte vorm rond de 10e eeuw na Christus. De Statenvertalers (1637) gebruikten de gedrukte Hebreeuwse tekst van Bomberg/Ben Chajim (1525); moderne uitgaven als BHS en BHQ baseren zich op de Codex Leningradensis (1008 AD).

Voor het NT bestonden voor de Statenvertalers slechts enkele Griekse handschriften (de Textus Receptus, gebaseerd op laat-Byzantijnse mss.). Sinds de 19e eeuw zijn duizenden oudere handschriften ontdekt: ruim 5.800 Griekse NT-handschriften (papyri, unciale en minuskele codices, lectionaria) — meer dan welk ander antiek geschrift ook.

De Open Vertaling volgt voor het OT de BHS/BHQ (Codex Leningradensis) en voor het NT de NA28/ECM; zie ook Uitgangspunten & techniek — brontekstkeuze.

OH = Oudste volledige Hebreeuwse tekst (Codex Leningradensis 1008 AD) DSS = Dead Sea Scrolls (Qumran ~250 v.Chr. - 70 n.Chr.) LXX = Septuaginta (Grieks, 3e-1e eeuw v.Chr.)

2. Oude Testament — Hebreeuws & Aramees

De 39 OT-boeken zijn oorspronkelijk geschreven in klassiek Hebreeuws, met enkele Aramese gedeelten in Daniël (2:4b–7:28), Ezra (4:8–6:18; 7:12–26), één vers in Jeremia (10:11) en twee Aramese woorden in Genesis (31:47). De volledige Hebreeuwse Schrift is bewaard in:

Aleppo Codex (ca. 930 AD) — oorspronkelijk volledig, sinds 1947 ca. 60% bewaard.
Leningrad Codex (1008 AD) — oudste complete Hebreeuwse Schrift, basis van BHS/BHQ.
Dode Zeerollen (Qumran, ~250 v.Chr.–70 n.Chr.) — fragmenten van bijna alle OT-boeken behalve Esther; 1.000 jaar ouder dan de Masoretische codices.
Cairo Geniza (vondst 1896, fragmenten 6e–11e eeuw) — duizenden Hebr. fragmenten.
Septuaginta (LXX, 3e–1e eeuw v.Chr.) — Griekse vertaling van het OT, bewaard in de grote codices Vaticanus, Sinaïticus en Alexandrinus. Let op: in Vaticanus en Sinaïticus ontbreekt Genesis grotendeels; voor Genesis is Alexandrinus (5e eeuw) de oudste Griekse getuige.

Boek	Taal	Oudste fragment	Oudste volledige versie	Datering	Getuigen	Links
Genesis	Hebreeuws	4QGen-Exod^a, 4QGen^b e.a. (DSS)	Aleppo/Leningrad Codex	~125 v.Chr. (DSS) / 1008 AD (volledig)	~24 DSS-fragmenten	DSS · Leningrad
Exodus	Hebreeuws	4QpaleoExod^m, 4QExod^a-k (DSS, paleo-Hebreeuws schrift)	Leningrad Codex (1008)	~100 v.Chr.	~21 DSS-fragmenten	DSS
Leviticus	Hebreeuws	11QpaleoLev^a, 4QLev (DSS, paleo-schrift)	Leningrad Codex (1008)	~150–100 v.Chr.	~17 DSS-fragmenten	DSS
Numeri	Hebreeuws	4QNum^b, 2QNum (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~30 v.Chr.	~12 DSS-fragmenten	DSS
Deuteronomium	Hebreeuws	4QDeut^a-q (DSS); zilveren amuletten Ketef Hinnom (Num. 6:24-26 ~600 v.Chr.)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr. (DSS)	~33 DSS-fragmenten	DSS
Jozua	Hebreeuws	4QJosh^a, 4QJosh^b (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~100 v.Chr.	2 DSS-fragmenten + LXX	DSS
Richteren	Hebreeuws	4QJudg^a, 4QJudg^b, 1QJudg (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~50–25 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Ruth	Hebreeuws	2QRuth^a, 4QRuth^a,b (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
1 Samuel	Hebreeuws	4QSam^a (zeer uitgebreid), 4QSam^b,c, 1QSam (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~250 v.Chr. (4QSam^b, oudste OT-mss.)	4 DSS-fragmenten	DSS
2 Samuel	Hebreeuws	4QSam^a (zelfde rol als 1 Sam.)	Leningrad Codex (1008)	~50–25 v.Chr.	samen met 1 Sam.	DSS
1 Koningen	Hebreeuws	5QKgs, 6QpapKgs (DSS, fragmentarisch)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
2 Koningen	Hebreeuws	6QpapKgs (DSS)	Leningrad Codex	~150 v.Chr. (DSS)	samen met 1 Kon.	DSS
1 Kronieken	Hebreeuws	4QChr (klein fragment)	Aleppo/Leningrad Codex	~50 v.Chr.	1 DSS-fragment	Aleppo
2 Kronieken	Hebreeuws	— (geen DSS)	Aleppo/Leningrad Codex	930 AD (Aleppo)	— (Masoretisch)	Aleppo
Ezra	Hebr. + Aramees (4:8–6:18; 7:12–26)	4QEzra (klein fragment)	Leningrad Codex	~50 v.Chr.	1 DSS-fragment	DSS
Nehemia	Hebreeuws	4QNeh (klein fragment)	Leningrad Codex	~50 v.Chr.	1 DSS-fragment	Leningrad
Esther	Hebreeuws	—	Aleppo/Leningrad Codex	930 AD (Aleppo)	— (geen DSS)	Aleppo
Job	Hebreeuws	4QpaleoJob^c, 4QJob^a,b, 11QtgJob (Aramees Targum)	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Psalmen	Hebreeuws	11QPs^a (Grote Psalmenrol), 4QPs^a-w (DSS) — meest geattesteerde OT-boek	Leningrad Codex (1008)	~30–50 n.Chr.	~40 DSS-fragmenten	11QPs^a · DSS
Spreuken	Hebreeuws	4QProv^a, 4QProv^b (DSS, fragmentarisch)	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Prediker	Hebreeuws	4QQoh^a, 4QQoh^b (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~175–150 v.Chr. (4QQoh^a)	2 DSS-fragmenten	DSS
Hooglied	Hebreeuws	4QCant^a,b,c, 6QCant (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~30 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Jesaja	Hebreeuws	1QIsa^a (Grote Jesajarol — volledig, 7,3 m lang), 1QIsa^b, 4QIsa^a-r	Leningrad Codex (1008)	~125 v.Chr. (1QIsa^a)	~22 DSS-fragmenten	1QIsa^a · DSS
Jeremia	Hebr. + 1 vers Aramees (10:11)	4QJer^a-e, 2QJer (DSS); LXX-versie ~12% korter dan MT	Leningrad Codex (1008)	~200 v.Chr. (4QJer^a)	6 DSS-fragmenten	DSS
Klaagliederen	Hebreeuws	3QLam, 4QLam, 5QLam^a,b (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~30 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Ezechiël	Hebreeuws	4QEzek^a,b,c, 11QEzek, MasEzek (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	6 DSS-fragmenten	DSS
Daniël	Hebr. + Aramees (2:4b–7:28)	4QDan^a-e, 1QDan^a,b, 6QDan (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~125 v.Chr. (vóór veronderstelde 2e-eeuwse compositie)	8 DSS-fragmenten	DSS
Hosea	Hebreeuws	4QXII^a,c,d,g (Twaalf-profetenrollen, DSS)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	~8 DSS-fragmenten (Twaalf samen)	DSS
Joël	Hebreeuws	4QXII^c,g, MurXII (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Amos	Hebreeuws	4QXII^c,g, MurXII, 5QAmos (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Obadja	Hebreeuws	4QXII^g, MurXII (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Jona	Hebreeuws	4QXII^a,f,g, MurXII (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Micha	Hebreeuws	4QXII^g, MurXII, 8ḤevXIIgr (Grieks!)	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Nahum	Hebreeuws	MurXII, 4QpNah (Pesher), 4QXII^g	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Habakuk	Hebreeuws	1QpHab (Habakuk-pesher, beroemd), MurXII, 8ḤevXIIgr	Leningrad Codex (1008)	~50 v.Chr. (1QpHab)	3 DSS-fragmenten	1QpHab
Zefanja	Hebreeuws	4QXII^b,g, MurXII, 8ḤevXIIgr	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Haggaï	Hebreeuws	4QXII^b,e, MurXII (DSS)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Zacharia	Hebreeuws	4QXII^a,e,g, MurXII, 8ḤevXIIgr	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Maleachi	Hebreeuws	4QXII^a (Twaalf-profetenrol)	Leningrad Codex (1008)	~150 v.Chr.	1 DSS-fragment	DSS

3. Apocriefen — gemengde tekstgeschiedenis

De apocriefen (in de Rooms-Katholieke en Oosters-Orthodoxe canon: deuterocanonieke boeken) zijn niet door alle kerken erkend als geïnspireerd. De Statenvertalers gaven ze plaats tussen OT en NT met een waarschuwende voorrede. Ze zijn overgeleverd in verschillende talen: enkele oorspronkelijk in Hebreeuws of Aramees, andere in Grieks. De volledige tekst is bewaard in de grote LXX-codices (Vaticanus, Sinaïticus, Alexandrinus).

Boek	Taal	Oudste fragment	Oudste volledige versie	Datering	Getuigen	Links
3 Ezra	Grieks (vert. uit Hebr/Aram)	—	Codex Vaticanus, Alexandrinus (LXX)	4e–5e eeuw	~25 LXX-handschriften	Wiki
4 Ezra	Latijn (verloren Hebr/Grieks origineel)	—	Codex Sangermanensis (Vulgaat); Syrische, Ethiopische, Armeense, Arabische versies	9e eeuw (Sangermanensis)	~10 Latijnse mss. + Oosterse versies	Wiki
Tobit	Aramees / Hebreeuws (oorspr.)	4QTob^a-d (Aramees), 4QTob^e (Hebreeuws); Grieks in Sinaiticus & Vaticanus	LXX-codices (Vaticanus/Sinaiticus/Alexandrinus, 4e–5e eeuw)	~100 v.Chr. (DSS)	5 DSS-fragmenten + LXX	DSS · Sinaiticus
Judith	Grieks (mogelijk vert. uit Hebr.)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	~12 LXX-handschriften	Wiki
Boek der Wijsheid	Grieks (oorspr.)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	~30 LXX-handschriften	Sinaiticus
Jezus Sirach	Hebreeuws (oorspr.); Grieks (kleinzoon, ~132 v.Chr.)	Cairo Geniza Hebr. (~2/3 bewaard); Masada-rol (MasSir, Hebr.); 2QSir, 11QPs^a (DSS)	LXX-codices (Vaticanus/Sinaiticus/Alexandrinus, 4e–5e eeuw)	~25 v.Chr. (Masada)	~6 Hebr. fragmenten + LXX	DSS
Baruch	Grieks (mogelijk vert. uit Hebr.)	—	Codex Vaticanus, Alexandrinus (Sinaiticus mist Bar.)	4e eeuw	~20 LXX-handschriften	Wiki
Esther (apocrief)	Grieks (uitbreidingen op Hebr. Esther)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	in alle LXX-Esther mss.	Wiki
Gebed van Azaria	Grieks (deel van LXX-Daniël 3)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus (LXX-Daniël)	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Sinaiticus
Gezang in de vuuroven	Grieks (deel van LXX-Daniël 3)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus (LXX-Daniël)	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Sinaiticus
Susanna	Grieks (uitbreiding op LXX-Daniël)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus; Theodotion-versie	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Wiki
Bel en de draak	Grieks (uitbreiding op LXX-Daniël)	—	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Wiki
Gebed van Manasse	Grieks (oorspr. omstreden)	—	Codex Alexandrinus (in Oden); Apostolische Constituties	5e eeuw	~12 mss.	Wiki
1 Makkabeeën	Grieks (vert. uit Hebr., origineel verloren)	—	Codex Sinaiticus, Alexandrinus, Venetus (Vat. mist Mak.)	4e eeuw (Sinaiticus)	~8 LXX-handschriften	Sinaiticus
2 Makkabeeën	Grieks (oorspr.)	—	Codex Alexandrinus, Venetus (Vat. mist Mak.)	5e eeuw	~8 LXX-handschriften	Wiki
3 Makkabeeën	Grieks (oorspr.)	—	Codex Alexandrinus, Venetus (niet in Vulgaat noch SV-canonieke apocr. lijst, wel in OV)	5e eeuw	~6 LXX-handschriften	Wiki
Henoch	Ge'ez (Aram./Hebr. origineel)	4QHen^a-g, 4QHenastr (Aramees, DSS); Griekse fragmenten (Akhmim, Syncellus)	Ethiopische mss. (o.a. Bodleian, Kebrān; 15e–18e eeuw)	~200 v.Chr. (4QHenoch)	~11 Aramese DSS + Ge'ez	Handschriften · Wiki
Jubileeën	Ge'ez (Hebr. origineel)	4QJub^a-h, 1QJub, 2QJub, 11QJub (Hebreeuws, DSS)	Ethiopische mss. (15e–16e eeuw)	~100 v.Chr. (DSS)	~15 Hebr. DSS + Ge'ez	Wiki
1 Meqabyan	Ge'ez (oorspr.)	— (alleen Ge'ez)	Ethiopische mss. (late middeleeuwen)	Ge'ez-canon	Ethiopische traditie	Wiki
2 Meqabyan	Ge'ez (oorspr.)	— (alleen Ge'ez)	Ethiopische mss. (late middeleeuwen)	Ge'ez-canon	Ethiopische traditie	Wiki
3 Meqabyan	Ge'ez (oorspr.)	— (alleen Ge'ez)	Ethiopische mss. (late middeleeuwen)	Ge'ez-canon	Ethiopische traditie	Wiki
4 Baruch	Ge'ez / Grieks (Paralipomena)	Griekse mss. (Paraleipomena Jeremiou); geen vroege fragmenten	Ethiopische mss. (Ge'ez) + Griekse recensie	10e–15e eeuw (Grieks); Ge'ez later	Ethiopische + Griekse traditie	Wiki

4. Nieuwe Testament — Grieks

Het Nieuwe Testament is geschreven in Koinè-Grieks (de algemene volkstaal van het Romeinse Rijk in de 1e eeuw). De NT-tekst is uitzonderlijk goed overgeleverd: ruim 5.800 Griekse handschriften (waarvan ca. 140 papyri uit de 2e–4e eeuw), plus ruim 10.000 Latijnse en duizenden Syrische, Koptische, Armeense en andere oude vertalingen. De vroegste fragmenten dateren uit minder dan een eeuw na de oorspronkelijke compositie.

Belangrijke vroege papyri:

P52 (Rylands, ~125 AD) — fragment Joh. 18; oudste NT-handschrift.
P66 (Bodmer II, ~200 AD) — bijna volledig Johannes-evangelie.
P75 (Bodmer XIV-XV, ~175–225 AD) — Lukas + Joh.
P45 (Chester Beatty I, ~250 AD) — vier evangeliën + Hand.
P46 (Chester Beatty II, ~200 AD) — Paulinische brieven + Hebr.

Boek	Taal	Oudste fragment	Oudste volledige versie	Datering	Getuigen	Links
Mattheüs	Koinè-Grieks	P104 (~150 AD); P64/67, P77	Sinaiticus & Vaticanus	~150 AD (P104)	~24 papyri + alle majuskels	Sinaiticus · NTVMR
Markus	Koinè-Grieks	P45 (~250 AD)	Sinaiticus & Vaticanus	~250 AD (P45)	~5 papyri + alle majuskels	Sinaiticus
Lukas	Koinè-Grieks	P75 (~200 AD), P4 (~200 AD)	Sinaiticus & Vaticanus	~200 AD (P75)	~10 papyri + alle majuskels	CSNTM
Johannes	Koinè-Grieks	P52 (~125 AD), P66 (~200 AD), P75	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~125 AD (P52, oudste NT-fragment)	~30 papyri + alle majuskels	P52 · Sinaiticus
Handelingen	Koinè-Grieks	P45 (~250 AD), P74	Sinaiticus, Vaticanus, Bezae	~250 AD (P45)	~14 papyri + alle majuskels	Bezae · Sinaiticus
Romeinen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD)	Sinaiticus & Vaticanus	~200 AD (P46)	~6 papyri + alle majuskels	P46 · Sinaiticus
1 Korintiërs	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P14, P15, P34	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~6 papyri + alle majuskels	P46
2 Korintiërs	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P34, P124	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
Galaten	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P51, P99	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
Efeziers	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P49	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~2 papyri + alle majuskels	P46
Filippenzen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P16, P61	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
Kolossenzen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P61	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~2 papyri + alle majuskels	P46
1 Thessalonicenzen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P30, P65	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
2 Thessalonicenzen	Koinè-Grieks	P30 (~200 AD)	Sinaiticus & Vaticanus	~200 AD (P30)	~2 papyri + alle majuskels	Sinaiticus
1 Timotheüs	Koinè-Grieks	—	Codex Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels behalve B	Sinaiticus
2 Timotheüs	Koinè-Grieks	—	Codex Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels behalve B	Sinaiticus
Titus	Koinè-Grieks	P32 (~200 AD)	Sinaiticus, Alexandrinus	~200 AD (P32)	1 papyrus + alle majuskels behalve B	P32
Filemon	Koinè-Grieks	P87 (~125 AD), P139	Sinaiticus, Vaticanus	~125 AD (P87)	2 papyri + alle majuskels	P87
Hebreeën	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD), P12, P13, P17	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~200 AD (P46)	~5 papyri + alle majuskels	P46
Jakobus	Koinè-Grieks	P20 (~250 AD), P23 (~225 AD), P54, P74, P100	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~225 AD (P23)	~6 papyri + alle majuskels	P23
1 Petrus	Koinè-Grieks	P72 (~300 AD); P81, P125	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~300 AD (P72)	~3 papyri + alle majuskels	P72
2 Petrus	Koinè-Grieks	P72 (~300 AD)	Sinaiticus & Vaticanus	~300 AD (P72)	1 papyrus + alle majuskels	P72
1 Johannes	Koinè-Grieks	P9 (~250 AD)	Sinaiticus & Vaticanus	~250 AD (P9)	1 papyrus + alle majuskels	P9
2 Johannes	Koinè-Grieks	—	Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels	Sinaiticus
3 Johannes	Koinè-Grieks	—	Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels	Sinaiticus
Judas	Koinè-Grieks	P72 (~300 AD), P78 (~300 AD)	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~300 AD (P72)	2 papyri + alle majuskels	P72
Openbaring	Koinè-Grieks	P98 (~150 AD), P115 (~250 AD), P47 (~250 AD)	Sinaiticus & Vaticanus (4e eeuw)	~150 AD (P98, fragment)	~7 papyri + Sinaiticus, Alexandrinus (Vat. mist Op.)	P47 · Sinaiticus

5. Belangrijkste codices

De volgende handschriften zijn de fundering van de moderne tekstkritiek. Vrijwel alle kritische edities (BHS, BHQ, NA28, ECM) baseren zich primair op deze getuigen.

De foto's hieronder zijn afkomstig van Wikimedia Commons en behoren tot het publieke domein. Klik op een foto voor de bronpagina en hoge-resolutie versie.

Hebreeuwse Schrift

Sierpagina van de Codex Leningradensis (1008) · Wikimedia (publiek domein)

Codex Leningradensis (B19A)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

1008 AD · Russische Nationale Bibliotheek, Sint-Petersburg

Oudste volledige Hebreeuwse Schrift. Geschreven door Samuel ben Jacob in Caïro, gevocaliseerd volgens de Ben Asjer-traditie. Basis van de BHS (1977) en de BHQ (sinds 2004). Online: Internet Archive (facsimile).

Bevindt zich: Russische Nationale Bibliotheek, Sint-Petersburg
Ontdekt/verworven: verworven door Abraham Firkovich (1838), Caïro

Aleppo Codex

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

ca. 930 AD · Israël Museum, Jeruzalem (de Heiligdomschrijn)

Door de Masoreten beschouwd als de meest perfecte tekst (Aaron ben Asjer corrigeerde de vocalisatie). Oorspronkelijk de volledige Hebreeuwse Schrift; tijdens de pogrom van Aleppo (1947) ging ca. 40% verloren (waaronder vrijwel de hele Tora). Gebruikt door Maimonides als referentie. Online: aleppocodex.org.

Bevindt zich: Israël Museum, Jeruzalem
Ontdekt/verworven: in 1957 door kaashandelaar Murad Faham vanuit Aleppo naar Israël gesmokkeld

De Grote Jesajarol (1QIsaᵃ), Qumran · Wikimedia (publiek domein)

Dode Zeerollen (Qumran)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

~250 v.Chr. – 70 n.Chr. · diverse instellingen, Israël

Tussen 1947 en 1956 ontdekt in elf grotten bij Qumran. Bevatten fragmenten van vrijwel alle OT-boeken (behalve Esther) — circa 1.000 jaar ouder dan de Masoretische codices. Bevestigen de opmerkelijke stabiliteit van de Hebreeuwse tekstoverlevering. Online: Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library.

Bevindt zich: Israël Museum (Heiligdom van het Boek), Jeruzalem
Ontdekt/verworven: gevonden door een bedoeïenenherder (Dode Zeerollen) in 1947, Qumran
Bewijs: Live Science — “70 Years After Dead Sea Scrolls Were Found” (2017)

Cairo Geniza

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

vondst 1896 (fragmenten 6e–11e eeuw) · Cambridge, Oxford e.a.

Genizah (opslag voor versleten heilige geschriften) van de Ben Ezra-synagoge in Caïro. Bevat ~300.000 joodse manuscripten waaronder de oudste Hebreeuwse fragmenten van Jezus Sirach en verschillende OT-tekstgetuigen. Online: Cambridge Digital Library.

Bevindt zich: Universiteitsbibliotheek van Cambridge e.a.
Ontdekt/verworven: ontsloten door Solomon Schechter (1896–97), Ben Ezra-synagoge, Caïro

Griekse Schrift (LXX + NT)

Mattheüs 6, Codex Sinaiticus (4e eeuw) · Wikimedia (publiek domein)

Codex Sinaiticus (א, 01)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

4e eeuw (~330–360 AD) · British Library, Leipzig, Sint-Petersburg, St. Catharina-klooster

Een van de twee oudste volledige Griekse Schriften. Bevat het complete NT en grote delen van de LXX (incl. apocriefen) plus Barnabas en de Herder van Hermas. Ontdekt door Tischendorf in 1844 op de Sinaï. Online digitaal hersamengesteld: codexsinaiticus.org.

Bevindt zich: British Library, Londen (+ Leipzig, Sinaï, Sint-Petersburg)
Ontdekt/verworven: ontdekt door Konstantin von Tischendorf (1844/1859), Katharinaklooster, Sinaï
Bewijs: CNN — “Oldest known Bible goes online” (2009)

2 Thess.–Hebr., Codex Vaticanus (4e eeuw) · Wikimedia (publiek domein)

Codex Vaticanus (B, 03)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

4e eeuw (~325–350 AD) · Vaticaanse Bibliotheek, Rome

Mogelijk de oudste volledige Griekse Schrift. Mist Hebr. 9:14–13:25, Pastoraalbrieven, Filemon en Openbaring. Door velen als de tekstkritisch hoogwaardigste majuskel beschouwd. Online: DigiVatLib (facsimile).

Bevindt zich: Vaticaanse Bibliotheek, Vaticaanstad
Ontdekt/verworven: geen bekende ontdekker; al vermeld in de Vaticaanse catalogus van 1475

Slot van Lukas (f. 41v), Codex Alexandrinus · Wikimedia (publiek domein)

Codex Alexandrinus (A, 02)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

5e eeuw (~400–440 AD) · British Library, Londen

Bevat vrijwel volledige LXX (incl. apocriefen + 3 & 4 Makk.) en NT (mist enkele bladzijden van Mt., Joh. en 2 Kor.). Plus 1 & 2 Clemens. Geschenk van patriarch Cyrillus Lucaris aan koning Karel I in 1627. Online: British Library.

Bevindt zich: British Library, Londen
Ontdekt/verworven: in 1627 door patriarch Cyrillus Lucaris aan koning Karel I geschonken, via Constantinopel

Johannes 3, Codex Bezae Cantabrigiensis · Wikimedia (publiek domein)

Codex Bezae Cantabrigiensis (D, 05)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

5e eeuw · Cambridge University Library

Tweetalig (Grieks + Latijn), bevat de evangeliën en Handelingen. Bekend om de Westerse tekst, met opvallende uitbreidingen in Handelingen (~10% langer dan Sinaiticus/Vaticanus). Door Theodorus Beza geschonken aan Cambridge in 1581. Online: Cambridge Digital Library.

Bevindt zich: Universiteitsbibliotheek van Cambridge
Ontdekt/verworven: in 1581 door Theodorus Beza aan Cambridge geschonken; eerder klooster te Lyon

Folio 138r, Codex Ephraemi (palimpsest) · Wikimedia (publiek domein)

Codex Ephraemi Rescriptus (C, 04)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

5e eeuw · Bibliothèque nationale de France, Parijs

Palimpsest: de oorspronkelijke Schrifttekst werd in de 12e eeuw afgeschraapt om er preken van Ephraem de Syriër overheen te schrijven. Bevat fragmenten van vrijwel het hele NT (alle boeken behalve 2 Tess. en 2 Joh.) en delen van de LXX. In 1834–1845 leesbaar gemaakt door Tischendorf. Wikipedia: Codex Ephraemi Rescriptus.

Bevindt zich: Bibliothèque nationale de France, Parijs
Ontdekt/verworven: palimpsest ontcijferd door Konstantin von Tischendorf (1840–43), Parijs

Bladzijde uit de Freer-evangeliën · Wikimedia (publiek domein)

Codex Washingtonianus (W, 032)

📖 Naar de handschrift-pagina (foto, vindgeschiedenis, dekking) ›

eind 4e / begin 5e eeuw · Smithsonian Freer Gallery, Washington D.C.

Ook bekend als de 'Freer Gospels'. Bevat alle vier evangeliën in de Westerse volgorde (Mt., Joh., Lk., Mk.). Tekstkritisch bijzonder vanwege gemengd karakter — bijna elk evangelie vertegenwoordigt een andere tekstfamilie. Bevat het unieke 'Freer-logion' na Mk. 16:14. Wikipedia: Codex Washingtonianus.

Bevindt zich: Smithsonian, Freer Gallery of Art, Washington D.C.
Ontdekt/verworven: in 1906 gekocht door Charles Lang Freer, Gizeh (Egypte)
Bewijs: Smithsonian Magazine — “The Man Who Viewed the Bible as Art”

Overige tekstgetuigen

Samaritaanse Pentateuch

tekstvorm ~2e eeuw v.Chr. · oudste mss. 12e–13e eeuw · Nablus en diverse

Eigen Hebreeuwse versie van Genesis t/m Deuteronomium, in Paleo-Hebreeuws schrift, overgeleverd door de Samaritaanse gemeenschap. Ongeveer 6.000 verschillen met de Masoretische Tekst, waarvan ~1.900 ook door de LXX worden gedeeld — een belangrijke tekstkritische getuige van een vroege (proto-samaritaanse) tekstfamilie. Wikipedia: Samaritan Pentateuch.

Bevindt zich: Samaritaanse gemeenschap, Nablus
Ontdekt/verworven: altijd bewaard binnen de Samaritaanse gemeenschap; westers bekend sinds 1616 (Pietro della Valle)

Codex Sangermanensis

9e eeuw · Bibliothèque nationale de France, Parijs

Latijnse Vulgaat-codex, belangrijk als tekstgetuige van 4 Ezra (2 Esdras) — een apocrief boek waarvan het Griekse en Hebreeuwse origineel verloren zijn gegaan.

Bevindt zich: Bibliothèque nationale de France, Parijs
Ontdekt/verworven: genoemd naar de abdij van Saint-Germain-des-Prés te Parijs, waar de codex bewaard werd

NT-papyri (vroegste getuigen)

Papyrus 52 (recto), Joh. 18:31-33 · Wikimedia (publiek domein)

P52 — Rylands fragment

~125 AD · John Rylands Library, Manchester

Het oudste bewaarde fragment van het Nieuwe Testament. Klein perkament-codex-fragment (8,9 × 6 cm) met aan recto Joh. 18:31–33 en aan verso Joh. 18:37–38. Wikipedia: Papyrus 52.

Bevindt zich: John Rylands Library, Manchester
Ontdekt/verworven: in 1920 in Egypte verworven, in 1934 herkend door Colin H. Roberts

Bladzijde uit Papyrus 66 (Bodmer II) · Wikimedia (publiek domein)

P66 — Bodmer II

~200 AD · Fondation Martin Bodmer, Cologny (Genève)

Bijna-volledig Johannes-evangelie (Joh. 1:1 – 14:26 + fragmenten tot 21:9). Bevat talrijke correcties — waardevol voor scribale studie. Wikipedia: Papyrus 66.

Bevindt zich: Bibliotheca Bodmeriana, Cologny (Genève)
Ontdekt/verworven: in 1952 bij Dishna (Egypte) gevonden, verworven door Martin Bodmer

Papyrus 75, Lukas 14 (Bodmer XIV-XV) · Wikimedia (publiek domein)

P75 — Bodmer XIV–XV

~175–225 AD · Biblioteca Apostolica Vaticana, Vaticaanstad

Bevat het grootste deel van Lukas (3:18–24:53) en Johannes (1:1–15:8). Tekstkritisch van fundamenteel belang: tekst bijna identiek aan Codex Vaticanus, wat aantoont dat de Alexandrijnse tekstvorm teruggaat tot vóór 200 AD. Wikipedia: Papyrus 75.

Bevindt zich: Vaticaanse Bibliotheek, Vaticaanstad
Ontdekt/verworven: onderdeel van de Bodmer-papyri (Martin Bodmer, 1952), Dishna; in 2007 naar het Vaticaan

Papyrus 46 (Chester Beatty II), Paulus · Wikimedia (publiek domein)

P46 — Chester Beatty II

~175–225 AD · Chester Beatty Library, Dublin + University of Michigan

Oudste bekende verzameling van de Paulinische brieven in codex-vorm. Bevat Romeinen, Hebreeën (!), 1–2 Korintiërs, Efeziërs, Galaten, Filippenzen, Kolossenzen, 1 Tess. — bewijst een vroege Alexandrijnse tekstvorm van Paulus. Wikipedia: Papyrus 46.

Bevindt zich: Chester Beatty Library, Dublin (+ Univ. of Michigan)
Ontdekt/verworven: ca. 1930–31 in Egypte verworven door Alfred Chester Beatty; bekendgemaakt in 1931
Bewijs: F.G. Kenyon — verslag van de aankondiging (19 nov. 1931)

Papyrus 45 (Chester Beatty I), evangeliën · Wikimedia (publiek domein)

P45— Chester Beatty I

~250 AD · Chester Beatty Library, Dublin

Oudste handschrift dat de vier evangeliën én Handelingen in één codex samenbrengt. Bevat delen van Mattheüs, Markus, Lukas, Johannes en Handelingen.

Bevindt zich: Chester Beatty Library, Dublin
Ontdekt/verworven: ca. 1930–31 in Egypte verworven door Alfred Chester Beatty; bekendgemaakt in 1931
Bewijs: F.G. Kenyon — verslag van de aankondiging (19 nov. 1931)

Papyrus 47 (Chester Beatty III), Openbaring 13-14 · Wikimedia (publiek domein)

P47— Chester Beatty III

~250 AD · Chester Beatty Library, Dublin

Oudste substantiële handschrift van het boek Openbaring; bevat Op. 9:10–17:2.

Bevindt zich: Chester Beatty Library, Dublin
Ontdekt/verworven: ca. 1930–31 in Egypte verworven door Alfred Chester Beatty
Bewijs: F.G. Kenyon — verslag van de aankondiging (19 nov. 1931)

Papyrus 72 (Bodmer VIII), brieven van Petrus en Judas · Wikimedia (publiek domein)

P72— Bodmer VII–VIII

~300 AD · Vaticaanse Bibliotheek, Vaticaanstad

Oudste bekende tekst van 1 en 2 Petrus en Judas, in één codex samengebracht met andere vroegchristelijke geschriften.

Bevindt zich: Vaticaanse Bibliotheek, Vaticaanstad
Ontdekt/verworven: onderdeel van de Bodmer-papyri (Martin Bodmer, 1952), gevonden bij Dishna (Egypte)

Ethiopische (Ge'ez) traditie

Enkele boeken van Gods Woord zijn vooral of uitsluitend bewaard gebleven in het Ge'ez, de klassieke taal van de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk — waaronder Henoch, Jubileeën en de Meqabyan-boeken.

Verluchte pagina uit de Abba Garima-evangeliën (oudste Ge'ez-handschrift) · Wikimedia (publiek domein)

Garima-evangeliën(Abba Garima)

330–650 AD · Abba Garima-klooster, Ethiopië

De oudste bewaarde Ethiopische (Ge'ez) evangeliën én tevens 's werelds oudste geïllustreerde christelijke handschrift. Geschreven op dik geitenperkament; koolstofdatering (Oxford, 2010) plaatst het rond 330–650 n.Chr.

Bevindt zich: Abba Garima-klooster, bij Adwa (Tigray), Ethiopië
Ontdekt/verworven: eeuwenlang in het klooster bewaard; in 2010 in Oxford koolstofgedateerd op 330–650 n.Chr.
Bewijs: Medievalists.net — “Garima Gospels found to be oldest surviving Christian illustrated manuscripts” (2010)

Folio uit een Ge'ez-handschrift van het boek Henoch (BL Or. 485) · Wikimedia (publiek domein)

Ethiopische Henoch(Mäṣḥafä Henok)

handschriften 15e–18e eeuw · o.a. Bodleian Library, Oxford

Het boek Henoch (1 Henoch) is volledig alléén in het Ge'ez overgeleverd; de Ethiopische kerk rekent het tot de canon. Aramese fragmenten uit Qumran (4QHenoch, ~200 v.Chr.) zijn de oudste getuigen. → Alle handschriften van Henoch

Bevindt zich: Bodleian Library (Oxford) & Bibliothèque nationale de France (Parijs)
Ontdekt/verworven: in 1773 door de Schotse ontdekkingsreiziger James Bruce vanuit Ethiopië naar Europa gebracht

6. Verder lezen

INTF — New Testament Virtual Manuscript Room (Münster) — alle ~5.800 NT-handschriften, met afbeeldingen en transcripties.
CSNTM — Center for the Study of New Testament Manuscripts (Dallas) — hoogwaardige digitale foto's van NT-handschriften.
Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library — alle Qumran-rollen.
Codex Sinaiticus Project — virtueel hersamengestelde codex.
Manuscript Bible — toegankelijk overzicht van handschriften van Gods Woord.
Deutsche Bibelgesellschaft — uitgevers van BHS, BHQ, NA28, ECM.
Categorieën van NT-handschriften (Aland) — Wikipedia-overzicht.
Bruce M. Metzger & Bart D. Ehrman, The Text of the New Testament (Oxford, 4e ed. 2005).
Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible (Fortress, 3e ed. 2012).

Voor de praktische gevolgen voor deze vertaling: zie Uitgangspunten — brontekstkeuze.

Grondteksten van Gods Woord

Inhoud

1. Inleiding: wat zijn grondteksten?

2. Oude Testament — Hebreeuws & Aramees

3. Apocriefen — gemengde tekstgeschiedenis

4. Nieuwe Testament — Grieks

5. Belangrijkste codices

Hebreeuwse Schrift

Codex Leningradensis (B19A)

Aleppo Codex

Dode Zeerollen (Qumran)

Cairo Geniza

Griekse Schrift (LXX + NT)

Codex Sinaiticus (א, 01)

Codex Vaticanus (B, 03)

Codex Alexandrinus (A, 02)

Codex Bezae Cantabrigiensis (D, 05)

Codex Ephraemi Rescriptus (C, 04)

Codex Washingtonianus (W, 032)

Overige tekstgetuigen

Samaritaanse Pentateuch

Codex Sangermanensis

NT-papyri (vroegste getuigen)

P52 — Rylands fragment

P66 — Bodmer II

P75 — Bodmer XIV–XV

P46 — Chester Beatty II

P45— Chester Beatty I

P47— Chester Beatty III

P72— Bodmer VII–VIII

Ethiopische (Ge'ez) traditie

Garima-evangeliën(Abba Garima)

Ethiopische Henoch(Mäṣḥafä Henok)

6. Verder lezen