Handschriften van Henoch

de oudste getuigen van 1 Henoch — en hoe betrouwbaar elk deel is

Het boek Henoch (1 Henoch) staat niet in de Statenvertaling-canon, maar wordt door de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk als Schrift erkend en is oud en invloedrijk: het Nieuwe Testament citeert het zelfs (Judas 1:14-15). De overlevering is bijzonder: oorspronkelijk Aramees, deels in het Grieks vertaald, maar volledig alléén bewaard in het Ge'ez. Hoe ouder een getuige, des te zekerder kennen we de tekst — daarom staan hieronder de oudste fragmenten voorop.

1. De oudste fragmenten

Aramees fragment 4Q201 van Henoch — 4Q201 (4QHenochᵃ) · Wikimedia (publiek domein)

Aramees — 4Q201 (4QHenochᵃ)

± 200 v.Chr. · Dode Zeerollen, Qumran-grot 4 · Israël

Het oudste bekende fragment van Henoch, in de oorspronkelijke Aramese taal. Onder de Qumran-vondsten zijn elf Aramese Henoch-handschriften geïdentificeerd. Zij bevestigen het Boek der Wachters, het Astronomische boek, de Droomvisioenen en de Brief van Henoch — maar niet de Gelijkenissen (zie tabel hieronder).

Bevindt zich: Israel Antiquities Authority / Israël Museum
Gevonden: 1947–1956 bij Qumran (Dode Zeerollen)
Attesteert: Henoch 1–36, 72–108 (gedeeltelijk)

Griekse papyrus Chester Beatty XII met Henoch 106 — Chester Beatty XII, f. 13v · Wikimedia (publiek domein)

Grieks — Papyrus Chester Beatty XII

4e eeuw · Chester Beatty Library, Dublin (herkomst Egypte)

Griekse vertaling van (een deel van) Henoch. Deze papyrus bevat het slot van de Brief van Henoch (Hen. 106) samen met een homilie van Melito. Daarnaast is de Griekse tekst bewaard in de Codex Panopolitanus (Akhmim, 6e eeuw) en bij de kroniekschrijver Georgius Syncellus.

Bevindt zich: Chester Beatty Library, Dublin
Verworven: door Alfred Chester Beatty (ca. 1930), Egypte
Attesteert: Henoch 97–107 (Brief van Henoch)

Ge'ez-handschrift van het boek Henoch — BL Or. 485 (Ge'ez) · Wikimedia (publiek domein)

Ge'ez — Ethiopische handschriften

handschriften 15e–18e eeuw (volledig) · o.a. Bodleian Library, Oxford

Alléén in het Ge'ez is Henoch volledig bewaard gebleven; de Ethiopische kerk nam het op in haar canon. De westerse wetenschap kreeg de tekst pas terug toen James Bruce in 1773 drie Ethiopische Henoch-handschriften meebracht naar Europa. Deze late handschriften gaan terug op een veel oudere vertaling (± 4e–6e eeuw).

Bevindt zich: Bodleian Library (Oxford), BnF (Parijs), British Library e.a.
Naar Europa gebracht: door James Bruce (1773), Ethiopië
Attesteert: Henoch 1–108 (volledig, incl. de Gelijkenissen)

Grot bij Qumran · Wikimedia (CC BY-SA 4.0)

De vindplaats — Qumran

Woestijn van Judea, bij de Dode Zee

In de grotten bij Qumran werden vanaf 1947 de Dode Zeerollen gevonden, waaronder de Aramese Henoch-fragmenten. Dat een boek als Henoch daar in meerdere exemplaren lag, laat zien hoe belangrijk het was in de laat-Joodse periode rond het begin van onze jaartelling.

2. Welke delen zijn oud — en dus betrouwbaar?

1 Henoch is geen eenheid maar een bundel van vijf boeken. Vier ervan worden bevestigd door de oude Aramese en Griekse getuigen; één deel — de Gelijkenissen — ontbreekt volledig in Qumran en in het Grieks, en wordt daarom door veel geleerden als later beschouwd.

Deel	Hoofdstukken	Oudste getuige	Datering	Betrouwbaarheid
Boek der Wachters	1–36	Aramees (4QHenochᵃ) + Grieks	± 200 v.Chr.	Hoog — vroeg én meervoudig bevestigd
Gelijkenissen (Similitudes)	37–71	alléén Ge'ez	geen oude getuige	Omstreden — geen Aramese of Griekse getuige; vermoedelijk later (1e eeuw n.Chr.)
Astronomisch boek	72–82	Aramees (4QHenastr)	± 200 v.Chr.	Hoog
Droomvisioenen	83–90	Aramees	± 150 v.Chr.	Hoog
Brief van Henoch	91–108	Aramees + Grieks (Chester Beatty XII)	± 100 v.Chr.	Hoog

De beroemde profetie die Judas 1:14-15 letterlijk citeert (Henoch 1:9) hoort bij het Boek der Wachters — juist het deel dat door de oudste Aramese fragmenten wordt bevestigd.

3. Waar Gods Woord naar Henoch verwijst

Klik op een verwijzing om die in de tekst te openen.

Judas 1:14-15 — citeert Henoch 1:9 woordelijk: "Zie, de Heere is gekomen met Zijn vele duizenden heiligen…" Het enige directe citaat uit Henoch in het Nieuwe Testament.
Genesis 5:21-24 — Henoch "wandelde met God, en hij was niet meer, want God nam hem weg." De kern waar heel de Henoch-traditie op teruggaat.
Hebreeën 11:5 — "Door het geloof is Henoch weggenomen, opdat hij de dood niet zou zien."
Lukas 3:37 — Henoch in het geslachtsregister van Jezus Christus.
1 Kronieken 1:3 — Henoch in het geslachtsregister van Adam.
Judas 1:6 & 2 Petrus 2:4 — de "engelen die hun beginsel niet bewaard hebben": een thema dat uitvoerig in het Boek der Wachters (Henoch 6–16) wordt verteld.

→ Lees het boek zelf: Henoch 1 · achtergrond over alle handschriften: Grondteksten — codices

Bronvermelding

Foto's: Wikimedia Commons. Aramees fragment 4Q201 en Griekse papyrus Chester Beatty XII: publiek domein. Qumran-grot: © foto CC BY-SA 4.0 (Peter van der Sluijs). Ge'ez-handschrift BL Or. 485: publiek domein. De datering en indeling volgen de gangbare wetenschappelijke consensus (o.a. G.W.E. Nickelsburg, 1 Enoch, Hermeneia).